Cultural tourism in Mashhad

فرهنگ بومی مشهد

زمان برای مطالعه 6 دقیقه
  • ...
  • ...

فرهنگ بومی شهر مشهد، مانند دیگر شهرهای ایران، نشان‌دهنده آداب و رسوم، عقاید و سنت‌های آشنا برای شهروندان آن است. شهر مشهد مهم‌ترین قطب مذهبی کشورمان و در واقع پایتخت معنوی ایران است. علاو بر جاذبه‌‌های مذهبی، این شهر جاذبه‌های تفریحی فراوانی نیز دارد. آشنا شدن با فرهنگ بومی مشهد و رسم‌و سوم مردم این شهر همه چیز تمام، خالی از لطف نیست!

شهر مشهد مرکز استان خراسان رضوی است. وجود مرقد امام هشتم شیعیان، امام رضا (ع) در این شهر باعث شده هرساله زائران زیادی مهمان مشهدالرضا شوند. آشنایی با«فرهنگ بومی مشهد» ما رادر رفتارشناسی و طریقه زندگی مردم این شهر یاری می‌کند و کمک می‌کند تا سفر به مشهد را از نگاه دیگری تجربه کنیم. شناخت فرهنگ بومی مقصد باعث می‌شود تا سفر ما تنها در بازدید از جاذبه‌های گردشگری یک شهر خلاصه نشود و سفری با نگرشی متفاوت برایمان رقم بخورد. در ادامه یومگ قصد دارد تا شما را با فرهنگ بومی مشهد آشنا کند. با ما همراه شوید.

در این مقاله با فرهنگ بومی مشهد از جهات زیر آشنا می‌شوید:


جشن‌ها و مراسم‎های محلی مشهد

آداب‌و سوم و فرهنگ بومی هر کدام از شهر‌ها و روستاهای کشورمان، جذابیت‌های خاص خودش را دارد. مردمان هر خطه با برپایی جشن‌ها و مراسم‌های مختلف به روش سنتی، فرهنگ بومی سرزمین‌مان را حفظ کرده‌اند. در فرهنگ بومی مشهد نیز، آداب و رسوم خاصی برای اجرای مراسم‎های مختلف وجود دارد که با چند مورد آن آشنا می‌شویم:

مراسم قاشق‌زنی در چهارشنبه سوری

Chaharshanbe Suri Mashhad

مراسم چهارشنبه سوری، جشن گرفتن آخرین چهارشنبه سال در همه جای ایران است .در فرهنگ بومی مشهد نیز چهارشنبه سوری حال‌و‌هوای خاصی دارد. آتش روشن کردن، پریدن از روی آتش، اسپند دود کردن، قاشق‌زنی و فال‌گوشی از کارهایی است که از قدیم در بین مشهدی‌ها مرسوم بوده‌است.
در شب چهارشنبه سوری فامیل و آشنایان دورهم جمع می‌شوند و گویی از پارچه درست می‌کنند. آن را آتش می زنند، از بلندی به پایین پرتاب می‌کنند و می‌خوانند: « غم برو شادی بیا، محنت برو روزی بیا».
مراسم قاشق‌زنی هم از جالب‌ترین رسوم مشهدی‌ها برای چهارشنبه سوری است. در این مراسم پسران نوجوان چادری روی سر خود می‌اندازند تا شناخته نشوند و بعد به خانه همسایه‌‌ها می‌روند و با قاشق به کاسه‌ای که همراه دارند ضربه می‌زنند. همسایه‌ها با شنیدن صدای قاشق در خانه را باز می‌کنند و کاسه‌شان را از نقل‌ونبات و آجیل یا پول پر می‌کنند.
فال گوشی هم، مراسمی مخصوص به دختران جوان در شب چهارشنبه سوری است. در این شب دختران جوان پشت دیوار حیاط می‌ایستند و به حرف‌های رهگذران گوش می‌دهند. بنا به نیتی که در دل دارند حرف‌های رهگذران را تفسیر و تعبیر می‌کنند.
اگرچه این رسوم تقریبا در شهر مشهد از یاد رفته است اما هنوز روستاهایی در مشهد وجود دارند که رسم‌ورسوم چهارشنبه سوری را به جا می‌آورند.


عید نوروز در مشهد

Nowruz in Mashhad

عید نوروز از اعیاد باستانی ما ایرانی‌هاست و برای همه ما جایگاه ویژه‌ای دارد. مشهدی‌ها بر این باورند که اگر اندکی قبل از تحویل سال مقداری شیر بنوشند در طول سالی که تحویل می‌شود، پوست بدنشان سفید و نرم خواهد ‌بود. در سر سفره هفت‌سین مشهدی‌ها علاوه بر هفت‌سین ظرفی عسل به همراه نان سنگک تازه هم وجود دارد، به این منظور که عسل نماد شیرین‌کامی و نان نماد برکت و روزی است.
البته ناگفته نماند که این رسوم و اعتقادات مربوط به فرهنگ بومی مشهد در عید نوروز هستند که امروزه تقریبا به دست فراموشی سپرده شده‌اند. بعد از عید نوروز و در روزهای اول سال جدید، بزرگان فامیل در خانه می‌نشینند تا کوچک‌تر‌ها به دیدارشان بیایند و اسکناس‌ عیدی بگیرند. این بخش از آداب‌ورسوم هنوز هم مرسوم هستند.


چراغ برات؛ عید مشهدی‌ها برای درگذشتگان

چراغ برات نام سنتی است که از دوران قدیم در فرهنگ بومی مشهد رایج بوده و تا امروز ادامه دارد. مردم مشهد در روزهای 12، 13 و 14 ام ماه شعبان به گورستان‌ها می‌روند و برای آمرزش درگذشتگان دعا می‌کنند. قرائت قرآن، فاتحه خواندن و خیرات دادن از رسوم چراغ برات است. در غروب ۱۳‌ام شعبان کسانی که به تازگی عزیزی را ازدست داده‌اند، نان سنتی به نام روغن جوش یا چلبک را می‌پزند و آن را بین مردم تقسیم می‌کنند.


شب چله یا شب یلدا

Shab Cheleh decorations in Mashhad

اولین شب زمستان بلندترین شب سال است. به همین بهانه برای گرامیداشت این شب ایرانیان دور هم جمع می‌شوند و جشن می‌گیرند. مردم مشهد هم در شب چله گرداگرد هم دور کرسی می‌نشینند و آش رشته و آجیل وهندوانه و انار می‌خورند و فال حافظ می‌گیرند. در فرهنگ بومی مشهد برای عروس دامادها در این شب برنامه خاصی در نظر گرفته می‌شود که شامل یک مهمانی با سرو انواع غذاهای سنتی ایرانی و دادن هدایای خاص با تم یلدا است.
گفته می‌شود که در ایام قدیم، به مناسبت شب چله، خانواده داماد طبقی از میوه‌‌های سیب، گلابی، هندوانه و خربزه به خانه عروس می‌فرستادند و خانواده عروس هم، یک قواره پارچه کت‌وشلواری در سینی گذاشته و آن را برای خانواده داماد پس می‌فرستادند. اما در عصر حاضر، مشهدی‌ها مراسم شب چله را بسیاری تشریفاتی‌تر از اجداد خود برگزار می‌کنند.


مراسم عروسی در مشهد

ازدواج کردن از سنت‌های دیرینه ما ایرانیان است که ریشه در عقاید مذهبی‌مان دارد و از مراسم‌های بسیار مهم به‌شمار می‌رود. بنا به فرهنگ بومی مشهد، مراسم خواستگاری،‌ مراسم «بله استنی» یا بله برون، خرید عقد، نخه‌کردن عروس (فرستادن به آرایشگاه) و آراستن و پیراستن عروس برای عقدکنان، جهاز برون، حمام داماد، حنابندان و عروس‌کشون از آدابی است که در مراسم ازدواج مشهدی‌ها برگزار می‌شوند.


مراسم باران‌خواهی خراسانی‌ها

Rain-seeking ceremony of Khorasanians

خراسان و به خصوص شهر مشهد از مناطق کم باران کشورمان به حساب می‌آيند. به همین دلیل مردم در گذشته مراسمی تحت عنوان باران‌خواهی برپا می‌کردند و دعا می‌کردند که باران ببارد. زنان و دختران جوان از چوب و پارچه عروسک‌هایی درست می‌کردند ودر حالی‌که با چرخاندن آن در هوا، اسما خداوند را صدا می‌زدنند، با آنها به محله‌های مختلف می‌رفتند و از همسایه‌ها مواد لازم برای تهیه آش را می‌گرفتند. اطرافیان با دادن مواد آش به دختران مقداری آب روی عروسک‌هایشان می‌ریختند و می‌خواندند: «الله تو بده باران، به حرمت مرزداران، گندم به زیر خاکه، ازتشنگی هلاکه».


غذاهای محلی و دسر‌های سنتی مشهد

غذاهای سنتی از بخش‌های جدایی‌ناپذیر فرهنگ بومی هر شهر به شمار می‌روند. شهر مشهد نیز با وجود مدرن شدن، هنوز از مقصدهای بسیار خوب کشورمان برای تجربه غذاهای محلی و دسرهای سنتی است. در ادامه به معرفی چند غذا و دسر محلی مشهدی می‌پردازیم:

شله مشهدی:

shole Mashhad

غذایی با قدمت چندصد ساله که از زمان قاجار تا به امروز با فرهنگ بومی مشهد اجین شده‌است. شله مشهدی از پرطرفدار‌ترین غذاهای مشهد است. برای تهیه این غذا از حبوبات، گوشت گوساله و ادویه‌هایی که طعم قوی دارند مثل: جوز هندی و دارچین استفاده می‌شود. مردم دین‌دار مشهد شله را اکثرا به عنوان نذری در ایام سوگواری محرم و افطارهای رمضان می‌پزند.


دیزی سنگی:

دیزی غذایی آشنا برای ما ایرانیان است. شایع‌تر از آن آبگوشت است که تقریبا در هر شهر روش پخت متفاوتی دارد. در فرهنگ بومی مشهد این غذا باید در دیگ سنگی پخته شود.


شیشلیک:

Shashlik Shandiz

معروف‌ترین و اعیانی‌ترین غذای مشهدی‌ها شیشلیک است. دراین کباب خوشمزه و لذیذ از شش تکه گوشت راسته گوسفندی به همراه دنده استفاده می‌شود. به سیخ کشیدن، طرز پخت و طعم‌دار کردن آن تجربه و دقت خاص خودش را می‌طلبد.


دیگچه:

دسرهای سنتی همیشه طرفداران خاص خودش را دارد. می‌توان گفت: مشهورترین دسرهای سنتی ایران شله‌زرد و شیربرنج است، که همه ما طعم آن‌ها را چشیده‌ایم. دیگچه مشهدی شباهت زیادی به این دسرها دارد. طعم و عطرآن از شیر برنج قوی‌تر و حسابی جا افتاده‌تر و غلیظ‌تر از شله‌زرد است. در تهیه دیگچه از برنج، آب، زعفران، گلاب، شکر، هل و کره و شیر استفاده می‌شود.


کوکو شیرین:

کوکو شیرین یکی دیگر از دسر‌های محلی مشهد است. در روش بومی مشهدی از سیب‌زمینی، تخم‌مرغ، شکر، کره، وانیل و هل برای تهیه این کوکو، و از شکر، آب، گلاب و زعفران دم‌کرده برای شیره‌ای که روی آن می‌ریزند، استفاده می‌شود.


چنگالی:

از آن دسته غذاهایی است که سریع آماده می‌شود و لذت یه عصر دل‌چسب را دو برابر می‌کند. این غذا در بین بومیان شهر مشهد شناخته‌ شده‌تر است. برای تهیه آن نان بیات خرد شده را در روغن حیوانی سرخ می‌کنند و روی آن شکر یا شیره‌ نبات می‌ریزند و خوب چنگمالی می‌کنند تا شیره به خورد نان برود.


آش لخشک:

Ash Lakhshk

لخشک در گویش محلی خراسانی به رشته‌های پهنی گفته می‌شود که از خمیر آرد گندم درست می‌شوند و از آنها در تهیه آش ستفاده می‌کنند. آش لخشک با عدس، اسفناج ، لخشک، سیر، پیاز ، دوغ محلی، نمک و فلفل تهیه می‌شود.


اشکنه قوروت:

غذایی مقوی که در فرهنگ بومی مشهد جای خود را به خوبی باز کرده است. این غذا از ترکیب کشک، گردو، پیاز، نعنا و زردچوبه درست می‌شود. غذایی آبکی است و مشهدی‌ها مانند آبگوشت آن را با نان تیلیت‌شده نوش‌جان می‌کنند.


ماقوت:

ماقوت یک دسر عالی و خوش‌طعم برای فصل زمستان است که در تهیه آن از نشاسته، شکر، آب، گلاب، زعفران، هل، خلال پسته و خلال بادام استفاده می‌شود. حتما این دسر خوشمره را در سفره افطار مشهدی‌ها پیدا می‌کنید.


رشته پلو:

همانظور که از اسمش پیداست، پلویی است که با رشته ترکیب شده‌ است. در فرهنگ بومی مشهد رشته‌پلو را همراه با مرغ یا گوشت‌چرخ کرده، کشمش، خرما و پیازداغ می‌خورند.

با بهترین رستوران‌های مشهد آشنا شوید!

صنایع دستی مشهد

Mashhad handicrafts

یکی از رسوم پسندیده ما ایرانی‌ها سوغاتی خریدن است. چه بهتر که اگر به شهری سفر می‌کنیم از صنایع‌دستی آن شهر برای عزیزانمان سوغات ببریم. شهر مشهد شهری زیارتی- سیاحتی است که فرهنگ بومی فاخر آن در کنار تاریخ وهنر ارزشمند و پرافتخارش توجه گردشگران زیادی را از سراسر دنیا به خود جلب کرده‌ است. صنایع‌دستی شهر مشهد گویای این فرهنگ‌وهنر غنی هستند. گلیم‌بافی، قالی و قالیچه بافی، نمدمالی، هرکاره‌تراشی و پوستین‌دوزی از جمله صنایع‌دستی پایتخت معنوی ایران هستند.

گلیم بافی و قالی بافی:

شهر مقدس مشهد به واسطه فرش‌ها و گلیم‌های باکیفیتش قطب صنعت و هنر فرش‌بافی در ایران شده است. گلیم یا فرش مشهد یک رهاورد زیبا و یک یادگاری ارزشمند از سفرتان به این شهر خواهد بود. فرش، گلیم یا قالیچه مشهدی را در بازار رضا یا بازار امین که از معروف‌ترین بازارهای سنتی شهر مشهد هستند، می‌توانید بیابید.


نمد مالی:

Financial felt

نمد مالی از ابتدایی‌ترین شیوه‌های تولید زیرانداز در ایران است و در بین عشایر مشهد نیز رونق زیادی دارد. نمد محلی از پشم‌های ضخیم و بلند گوسفند تولید می‌شود. استفاده از پشم گوسفند به این دلیل است که پشم گوسفندان چرب و گرم است. از نمد در تولید پادری، زیرانداز، کلاه، کفش و لباس گرم استفاده می‌شود.

لیست کامل سوغات و صنایع دستی مشهد را در یومگ بخوانید!

هرکاره تراشی:

به دیگ ها و ظروف سنگی در گویش محلی «هرکاره» می‌گویند. سنگ‌هایی که استادانه از دل طبیعت بیرون کشیده می‌شوند و با ابزارآلات خاص و دستان هنرمند قلم‌زنان مشهدی، هرکدام به یک طرح و نقش در‌می‌آیند. دیگ‌های سنگی ظروف جالبی برای طبخ غذا هستند. سنگی بودن ظروف هرکاره باعث می‌شود گرما را در خود نگه دارند به همین دلیل غذا آرام‌آرام به مرحله پخت می‌رسد.


پوستین‌دوزی:

در پوستین‌دوزی از پوست پشم‌دار گوسفندان استفاده می‌شود. به این صورت که بعد از جوشاندن آن با نمک و آرد در دباغ‌خانه، آن را رنگ می‌کنند. سپس پوست رنگ شده را درآفتاب پهن می‌کنند تا کاملا خشک شود. مرحله بعدی اصلاح‌کردن پوستین است. در مرحله آخر پوست دباغ شده را برش می‌دهند می‌دوزند و با رنگ‌آمیزی و سوزن‌دوزی آن را تزیین می‌کنند. از پوستین برای دوختن کلاه، زیرانداز، جلیقه و...استفاده می‌شود.

برای خرید صنایع دستی شهر مشهد می‌توانید به مراکز زیر مراجعه کنید:

  • بازار بین‌المللی بعثت: مشهد، منطقه طرقبه، خیابان صاحبالزمان.
  • بازار بزرگ رضا: ضلع شرقی خیابان امام رضا (ع)، حدفاصل میدان بیت‌المقدس و ۱۷ شهریور.
  • بازار امین: خروجی حرم مطهر رضوی به سمت خیابان نواب صفوی.
  • مجتمع تجاری الماس شرق: انتهای بلوار خیام شمالی.

پوشش محلی مشهدی‌ها

Khorasani men's clothing

از قدیم‌الایام، اقوام مختلفی در مشهد زندگی می‌کردند. بنابراین پوشش مشهدی‌ها همواره دست‌‌خوش تغییرات بوده است. عموما پوشش مردان خراسانی با رنگ قالب قرمز شامل: عرق‌چین، نیم‌تنه پشمی، شلوار، پاپوش، کمربند می‌شود که بیشتر از کرمانج‌های خراسان برجای مانده است و پوشش زنان خراسانی هم شامل: شلیته یا دامن چین‌دار و بلند، یل یا جلیقه مخملی، کلاه، دستمال، چارقد و قبا است. این پوشش امروزه تنها به صورت نمادین و در مراسم و جشنواره‌های بومی مورد استفاده قرار می‌گیرد و مردم مشهد مانند سایر شهرهای کشورمان، پوشش رسمی و متداول را جایگزین لباس‌های سنتی کرده‌اند.


سنت‌های قدیمی معرف تاریخ و فرهنگ یک سرزمین هستند. همانطور که «محمود بختیاری» در کتاب فرهنگ و تمدن ایران اشاره کرده ‌است؛ فرهنگ یعنی بیرون کشیدن دانستنی‌ها، نیرو‌ها و استعدادهای نهفته یک ملت. بنابراین آگاهی یافتن از فرهنگ بومی مشهد نیز دیدگاه ما را در سفر به این شهر تغییر می‌دهد.

نوشته های مشابه
  • سوغات و صنایع ‌دستی مشهد

    وقتی اسم مشهد برای سفر به میان می‌آید همه از حرم امام رضا (ع) یاد می‌کنند و زیارت. اما شهر مشهد در کنار زیارت بارگاه امام هشتم (ع)، جذابیت‌های دیگری هم دارد که می‌تواند سفر به این شهر را سرشار از تجربه‌ها و خاطرات فراموش‌نشدنی کند. یکی جذابیت‌های سفر به مشهد، خرید سوغات و صنایع ‌دستی زیبا و نفیس از مشهد است.

  • فرهنگ بومی ازبکستان

    فرهنگ بومی مردم ازبکستان، یکی از فرهنگ‌‌های غنی آسیای مرکزی است که بسیاری از افراد در کشور ازبکستان به آن پایبند هستند و به آن اهمیت می‌دهند. فرهنگی که شامل زبان بومی، موسیقی، غذاهای محلی و ... نیز می‌شود.

  • غذاهای سنتی کرمانشاه، شکم‌گردی خوشمزه در غرب ایران

    استان کرمانشاه جزو مقاصد گردشگری معروف در غرب ایران است. سالانه گردشگران زیادی به کرمانشاه سفر می‌کنند تا چندروزی را در کنار مردمان مهمان‌نواز و کردزبان کرمانشاه سپری کنند. همانطور که می‌دانید کرمانشاه جاذبه‌های تاریخی و طبیعی فروانی دارد اما بخش جذاب و خوشمزه در سفر به غرب ایران غذاهای سنتی کرمانشاه است.

دیدگاهتان را بنویسید