Yaldā
شب یلدا، شب زایش مهر

یلدا؛ طولانی‌ترین شب سال در ایران

زمان برای مطالعه 4 دقیقه
  • ...
  • ...

زمستان این عروس سفیدپوش و دلبر یکی از فصل‌های دوست‌داشتنی خداوند است. از برف‌بازی و تفریحات زمستانی که بگذریم، مراسم‌های زیبا و باستانی این فصل همیشه محبوب همه ایرانی‌ها بوده است. مراسمی که باعث می‌شوند حتی در سرمای زمستان در کنار خانواده دل‌هایمان گرم به حضور یکدیگر شود. شب یلدا یا شب چله شاید مهم‌ترین این مراسم‌ها در زمستان باشد.

یلدا یکی از جشن‌های باستانی ایرانیان است؛ یلدا تنها یک آیین نیست، شعرا زلف‌یار و شب هجران را از حیث درازی بدان تشبیه کرده‌اند و عوام آن را شبی برای دور کردن تاریکی و غم می‌دانند. در یلدا انار عشق دانه می‌کنیم و هندوانه تابستان را به شروع زمستان هدیه می‌کنیم. شب یلدا در هرجای ایران مراسم خاص خود را دارد اما باوجوداین تفاوت‌ها یک سری مشترکات هم همیشه وجود دارد. به‌عنوان‌مثال در شیراز مردم زمستان را به سه بخش؛ چله بزرگ، چله کوچک و چله پیرزن تقسیم می‌کنند. حتی خوردنی‌ها نیز در شب یلدا شهر به شهر متفاوت است. در اصفهان مردم برف و شیره انگور، کوفته و گندی میل می‌کنند. بااین‌حال در تمامی شهرهای ایران، نخستین شب زمستان را به‌عنوان شب یلدا می‌شناسند. یلدا؛ شبی است که همه مردم دورهم گردآمده و تا صبح کنار یکدیگر به شب‌زنده‌داری مشغول می‌شوند. یوتراوز سعی دارد در این مقاله شمارا با شب یلدا بیشتر آشنا کند. پس با ما همراه باشید.

چه خوش گفت سعدی:
«باد آسایش گیتی نزند بر دل‌ریش صبح صادق ندمد تا شب یلدا نرود»

آنچه در این مقاله درباره شب یلدا خواهید خواند:

از یلدا بیشتر بدانیم؟

یلدا که یکی از مراسم‌های ایران باستان است ریشه‌ای قدیمی در فرهنگ ما دارد. مراسمی که پس از گذشت هزاران سال هنوز هم در میان ایرانیان مراسمی خاص و دوست‌داشتنی است. یلدا جشنی مربوط به ایزد مهر است. در حقیقت یلدا شب اول زمستان و شب آخر پاییز است؛ شبی که آن را بلندترین شب سال می‌نامند.
دو روایت برای یلدا بیان‌شده است: روایت اول مربوط به پیروزی روشنایی بر تاریکی می‌شود؛ ایرانیان باستان تاریکی را نماد اهریمن و روشنایی را نمادی از خیر و نیکی می‌دانستند. آن‌ها معتقد بودند در آخرین شب پاییز تاریکی طولانی‌تر است و روزهای بعد از سی آذر طولانی‌تر می‌شوند و این به معنای پیروزی خورشید و نور بر تاریکی و ظلمت است. روایت دوم مربوط به شب تولد مهر و میترا (خورشید) و آغاز خلقت است؛ شب یلدا در واژه سریانی به معنای میلاد است.

شب چله و باورهای مردم باستان

چله در واژه‌های باستانی به معنای زمستان است. از همین رو شب یلدا را شب چله نیز می‌گویند. با شروع زمستان، چله بزرگ شروع می‌شود که زمان آن از یک دی تا ده بهمن ماه است. از ده تا سی بهمن ماه را هم چله کوچک می‌نامند. این آیین باستانی قدمتش به هفت هزار سال پیش می‌رسد. ایرانیان باستان آن را یلدا شب زایش مهر و یا زایش خورشید می‌خواندند و برای شب زادروز ایزد مهر یا میترا جشن برپا می‌کردند. از فردای آن روز و با طلوع خورشید روزها بلندتر می‌شد و تابش نور ایزدی افزایش پیدا می‌کرد. مردم در این شب برای در امان ماندن از خطر شیاطین، گرد هم جمع آمده و با روشن کردن آتش از خورشید طلب برکت می‌کردند.

پای سفره یلدا چه خبر است؟

برخی از آداب‌ورسوم در شب یلدا برای تمامی مردم ایران مشترک است؛ ازجمله جمع شدن خانواده‌ها در کنار یکدیگر و مخصوصا در کنار بزرگترهای فامیل، تفأل زدن به حافظ، خواندن شاهنامه و اشعار سعدی و تعریف حکایت‌های پند‌آموز، آتش روشن کردن، خوردن میوه‌هایی همچون انار و هندوانه و فرستادن هدایا برای تازه‌عروسان. اما یلدا در هر شهر یا منطقه رنگ و بوی خاص خود را دارد که در ادامه یوتراوز شمارا با برخی از این آداب‌ورسوم جذاب آشنا می‌کند.

غذاهای شب یلدا

Yalda night food

ایران با تمدنی کهن هزاران فرهنگ را در خود جای‌داده است. همان‌طوری که مراسم شب یلدا در هرجای ایران متفاوت برگزار می‌شود، خوردنی‌های متفاوتی هم دارد. قصه‌های متفاوتی گفته می‌شود، غذاهای متنوع و متفاوتی نیز دارد. بااین‌حال پلو ماهی، زرشک‌پلو، کلم شیرازی، خورشت بادنجان با برنج و آش رشته از غذاهایی است که در این شب سرو می‌شود.

روشن کردن آتش در شب یلدا

آتش روشن کردن در باور ایرانیان باستان نمادی از روشنایی و خورشید بوده است، برخی نیز آن را برای رفع نحسی اهریمنان می‌شناختند. اهریمن و تاریکی همیشه باهم بوده‌اند. مردم در این شب برای فراری دادن این دو عنصر منفی آتش روشن می‌کردند تا محفلی گرم در کنار یکدیگر داشته باشند. متاسفانه این رسم با مرور زمان به دست فراموشی سپرده‌شده است. البته در خانواده‌هایی که هنوز بر سنت اصیل خود پایدار هستند در شهرهای کوچک‌تر می‌توان این رسم را همچنان دید.

جشن شب یلدا برای تازه‌عروس‌ها

یلدابرون مراسمی برای زوج‌هایی است که به‌تازگی زندگی مشترک خود را شروع کرده‌اند. عروس‌هایی که هنوز به خانه همسر خود نرفته‌اند در این شب با کادو، جواهرات، میوه‌های تزئین شده از سوی خانواده داماد موردتوجه و محبت قرار می‌گیرند و دو خانواده این شب را در کنار یکدیگر سپری می‌کنند.چرا باید برای عروس شب‌چله‌ای برد؟ شب یلدا بهانه‌ای برای دیدار است. در روزگاران قدیم دو نامزد می‌توانستند در شب‌های خاصی یکدیگر را ملاقات کنند و شب یلدا یکی از آن شب‌های خاطره‌انگیز بوده است.

حافظ خوانی و قصه‌گویی

Hafez reading on Yalda night

یلدا جشنی کوچک در سرآغاز زمستان است. شبی است که با شعر و ادبیات کهن ما هم گره خورده است. مردم در این شب دست به دامان حافظ شده و او را به شاخه نباتش قسم می‌دهند. بعد از حافظ نوبت شاهنامه‌خوانی می‌رسد؛ زمانی برای گفتن از حماسه‌سرایی‌های پهلوانان غیور ایرانی. اگر شاهنامه با شیوه نقالی خوانده شود، جذابیتش صد چندان می‌شود.متل‌‌گویی یکی دیگر از آیین‌های شب یلدا است که تاحدودی به فراموشی سپرده شده است. متل‌گویی نوعی شعرخوانی و داستان‌خوانی است که در گذشته توسط بزرگترها انجام می‌شده است. شنیدن قصه‌های غیر واقعی همچون قصه پریان و دیوان برای کودکان بسیار سرگرم‌کننده و خوشایند بود. هر شهر با توجه به فرهنگ خود داستان‌های مخصوصی داشت که «قصه حسین کرد شبستری» در آذربایجان نمونه‌ای از آن‌ها است.

میوه‌های یلدایی

انار و هندوانه از میوه‌های همیشگی در سفره یلدا هستند. سرخ‌ رنگ‌های محبوبی که دانه‌های زیادی دارند، اما دلیل انتخاب این دو میوه چیست؟ ایرانیان باستان بر این باور بودند که این میوه‌ها نوعی جادوی سرایتی دارند و با توسل به برکت‌خیزی و پر دانه بودن آن‌ها می‌توانند برکت آور باشند. این دو میوه سرخ‌رنگ در حقیقت نمایندگانی از خورشید در شب هستند. ایرانیان بر این باور بودند که اگر زمستان خود را با میوه‌های تابستانی آغاز کنند، در فصل سرما مریض نخواهند شد. برای همین است که انار و هندوانه پای ثابت سفره یلدا است.انار؛ این خوشمزه خوش‌رنگ، یکی از میوه‌های پای ثابت در شب یلدا است. انار نمادی از شادی، زایش و تولد است، میوه‌ای است که سیستم دفاعی بدن را تقویت می‌کند و موجب افزایش انرژی و تصفیه خون می‌شود. خوردن این میوه خون‌ساز برای کسانی که رنگ‌پریده هستند بسیار مفید است. به همین دلیل انار را نمادی از زایش و شادی می‌دانند.
ایرانیان به خوردن هندوانه هم در شب یلدا بسیار رغبت دارند. هندوانه از سالم‌ترین میوه‌ها است. این میوه پرحاشیه کلی هم ضرب‌المثل با خود دارد: «هندوانه زیر بغل گذاشتن» یا این‌که «ازدواج مثل هندوانه سربسته است». اما هندوانه در این شب نماد چیست؟ این کره سبزرنگ که درونی قرمز دارد سمبلی از خورشید است و به‌عنوان مهم‌ترین میوه بر سر سفره یلدا شناخته می‌شود. مردم در قدیم بر این باور بودند که خوردن هندوانه در این شب موجب دور شدن سرما و بیماری می‌شود. کدو حلوایی، چغندر، خرمالو، سیب از دیگر خوردنی‌های این شب هستند.

خوردن آجیل و میوه‌های خشک

eat nuts on Yalda night

در گذشته که آجیل کمتر در دسترس مردم بود، ایرانیان باستان بیشتر از میوه‌های خشک در این شب استفاده می‌کردند. آجیل مخصوص این شب شامل بادام، گردو، پسته و فندق است. تمامی این میوه‌ها نمادی از برکت، تندرستی، فراوانی و شادمانی هستند.

سخن آخر:

بی‌شک تمامی مراسم و آیین‌های ایران از قدمت زیادی برخوردارند و برای همگان بسیار بااهمیت هستند. این مراسم‌ها هرکدام ویژگی‌خاص خود را دارند و به‌نوبه خود بسیار زیبا هستند. به‌عنوان‌مثال نوروز آیین قشنگی است اما نه به قشنگی یلدا. در نوروز همه بر سر سفره هفت‌سین خودشان هستند اما در شب یلدا خانواده‌ها به دیدار یکدیگر رفته یا در خانه بزرگ فامیل جمع می‌شوند. بیایید در حفظ این آیین کوشا باشیم. فرقی نمی‌کند که لر باشیم یا کرد، ترک یا شاید هم بلوچ! این شب برای همه ایرانی‌ها نماد شادی، دورهم نشینی، مهرورزی و دوستی است. سنت‌های خوب ایرانی را برای نسل‌هایمان پاس بداریم.

نوشته های مشابه
  • فرهنگ بومی افغانستان

    فرهنگ بومی افغانستان شامل جشن‌ها، موسیقی محلی، پوشش، سوغات و صنایع دستی و غذاهای محلی افغانستان است که می‌تواند تصویر واقعی این کشور را بهتر از هر چیزی برای شما نمایان کند.

  • فرهنگ بومی شیراز

    هویت یک منطقه رابطه مستقیمی با فرهنگ بومی آن دارد. هنگامی‌که سخن از فرهنگ بومی یک منطقه می‌شود در واقع هویت ساکنان آن منطقه به تصویر کشیده می‌شود. فرهنگ بومی شیراز از دیرباز تا کنون زبان‌زد خاص و عام بوده است، شهری با اصالت که فرهنگی اصیل دارد.

  • روز سپندارمذگان؛ هرآنچه در ارتباط با روز عشق ایرانی باید بدانید، اینجاست

    اگر عاشق گاه‌شماری‌های ایرانی هستید و به مراسم‌ها و یادبودهای تاریخ کهن ایرانی اهمیت می‌دهید، این کادر را به هیچ عنوان از ندهید، زیرا روز سپندارمذگان، روز زن و زمین یا همان روز عشق ایرانی امروزه بسیار نادیده گرفته شده و با ورود فرهنگ جشن روز ولنتاین به خودی خود این روز ارزشمند و پراهمیت که غنی از فرهنگ کهن ایرانی است، از مراسم‌های ایرانی حذف و به خاطرات سپرده شده‌است.