Mazandaran local culture

فرهنگ بومی مازندران

زمان برای مطالعه 7 دقیقه
  • ...
  • ...

مازندران یا به گویش محلی«مازِرون، مازِندِرون» استانی در شمال ایران است که از یک سو به دریای خزر و از سوی دیگر با استان‌های گلستان، سمنان، گیلان و... در ارتباط است. این استان یکی از بزرگترین استان‌های شمالی ایران به شمار می‌رود. مرکز استان مازندران شهر زیبای ساری است. شهری سرسبز، با جاذبه‌های بی‌حد و حصر و فرهنگ بومی غنی که توانسته یکی از بهترین مقاصد گردشگری ایران باشد.

مازندران یکی از استان‌های بی‌نظیر کشورمان است که غنای فرهنگی بالایی دارد. فرهنگی ناب و بی‌مانند که هر گردشگری را از هر نقطه در کشورمان به تماشا و تجربه دعوت می‌کند. از گویش بومی گرفته تا غذاهای محلی، از پوشش زنان و مردان گرفته تا آداب‌ورسوم، هر چیزی در این استان کهن ایرانی دیدنی است. در این مقاله با یوتراوز همراه شوید تا با فرهنگ بومی مازندران آشنا شویم.

آنچه درباره فرهنگ بومی مازندران در این مقاله می‌خوانید:

مراسم‌ها و آیین‌های بومی مازندران

در استان مازندران مراسم‌ها و آیین‌های بومی و کهن بسیاری وجود دارد. آیین‌ها و مراسم‌هایی که نسل به نسل بین مردم چرخیده است. توجه مردم استان مازندران به این آیین‌ها توانسته آن‌ها را به‌طور تمام و کمال حفظ کند. چه خوب است که درباره این مراسم‌ها بیشتر بدانیم. پس به شناخت و توضیح آن‌ها می‌پردازیم:

نوروز خوانی

Nowruz khani in Mazandaran

باد بهارون بیمو/ نوروز سلطون بیمو/ مژده دهید به دوستان/ گل به گلستون اومد/ بهار آمد بهار آمد/ شما را سال نو باشد مبارک.
این شعر همراه با نوای دل انگیزش، در 15 اسفندماه توسط نوروزخوانان اجرا می‌شود. نوروز خوان‌ها متشکل از یک گروه سه‌نفره هستند که یکی اشعار را با صدای گرم و گیرای خود می‌خواند، دیگری ساز می‌زند و نفر آخر کوله‌کش یا بارکش اجرا می‌شود. این گروه به اهالی شهر عید را تبریک می‌گویند و صاحب‌خانه هم با پول، شیرینی، نخود، کشمش و... از آن‌ها پذیرایی می‌کند. این سروده‌ها و شعر‌ها معمولا ترانه‌های محلی در وصف امامان و یا مژده سال نو برای اهالی شهر هستند. نوروزخوانی یکی از مهم‌ترین مراسم‌ها در فرهنگ بومی مازندران است.

چهارشنبه‌سوری

چهارشنبه‌سوری یکی از مراسم‌های قدیمی و باستانی در ایران است که در روز چهارشنبه آخر سال برگزار می‌شود؛ اما در استان مازندران این مراسم شکل دیگری دارد؛ اهالی مازندران این ‌روز را با درست کردن آش هفت‌ترشی، خواندن آواز و آرزوی شادی و خوشبختی برای یکدیگر می‌گذرانند. آب‌نارنج، آب‌لیمو، آب انار، سرکه، گوجه‌سبز و آب ازگیل هفت مواد ترش‌مزه‌ای هستند که در تهیه این آش از آن‌ها استفاده می‌شود. «چهارشنبه‌سوری کمی پارسال دسوری کمی، امسال دسوری کمی»، شعر زیبایی است که مردم در این روز همه در کنار هم می‌خوانند.

جشن نوروز ماه

Nowruz mah  celebration

مازندرانی‌ها رسم دارند که در اواسط مردادماه آن هنگام که اولین محصول برنج خود را جمع و درو می‌کنند، جشنی به نام نوروز ماه می‌گیرند. در این جشن از همان برنجی که درو کرده‌اند، غذایی درست‌ می‌کنند و در بیرون از روستای خود به جشن و خوش‌گذرانی می‌پردازند. مردم محلی معتقدند که جشن نوروز همانند روز سیزده‌بدر حتما باید بیرون از خانه باشند و این کار را نوعی سپاس‌گزاری می‌دانند.

روز سیزدهم آبان ماه

این روز، روز جان‌فشانی قهرمان ایرانی «آرش» برای حفظ تمامیت ارضی کشورمان ایران است و به روایتی شب میلاد حضرت علی (ع) نیز است. به همین دلیل 13 آبان‌ماه برای مازندرانی‌ها بسیار ارزشمند است به‌طوری‌که در این شب همه اعضای خانواده و فامیل گرد هم جمع آمده و با جان و دل به داستان‌ها و روایت‌های بزرگ‌ترها گوش می‌سپارند. جوانان و نوجوانان همراه با ترکه‌ای بلند که کیسه یا پارچه‌ای به انتهای آن بسته‎اند، همراه با خواهران و برادران کوچک‌تر خود به درب خانه‌ها می‌روند. چوب را به در خانه‌ها می‌زنند و وانمود می‌کنند که لال هستند و با همان حرکات صاحب‌خانه را متوجه این قضیه می‌سازند که هدیه‌ای به آن‌ها بدهند. صاحب‌خانه هم به آن‌ها پول، شیرینی و... می‌دهد. فرد لال همراه با بچه‌ها یعنی گروه خود در کوچه‌ها این سروده‌ی زیبا را می‌خوانند: «لال بیمو/ لال بیمو/ پارسال و پیرار بیمو/ چل بزن دیگه بزن/ لال انه لالک انه/ پیسه گنده خوانه/ سالو ماه ارزون نوه/ لال مار رسوا نو/ لال انه لالک انه».

آیین سنتی 26 عید ماه

هرساله در تاریخ 28 تیرماه شمسی و 26 عید ماه طبری آیین ویژه‌ی سنتی در بیشتر روستاهای استان مازندران برگزار می‌شود. اهالی روستای امامزاده حسن شهر سوادکوه به این مراسم، جشن مردگان می‌گویند و این مراسم را با آداب خاصی انجام می‌دهند؛ اما چرا به این مراسم جشن مردگان می‌گویند؟
روایات گذشتگان که سینه‌به‌سینه منتقل شده است، چنین می‌گویند: فریدون پادشاه پیشدادی به انتقام از پدرش جمشید شاه، ضحاک پادشاه را از میان برمی‌دارد. این خبر به گوش مردم رسیده و مردم به خوشحالی و شادمانی می‌پردازند و این خبر را از طریق آتش زدن بوته‌ها به یکدیگر در مناطق دور یا نزدیک اطلاع می‌دهند. فردای آن روز هم از فرط شادی و خوشحالی دورهم ورزش باستانی و بومی خود را انجام ‌می‌دهند. امروزه مانند آن زمان‌ها مردم سوادکوه دورهم جمع می‌شوند، بر سر مزار مردگان خود رفته و برای مردگان خود خیراتی آماده می‌کنند. بر سر مزار اقوام خود شمع روشن کرده و سپس به تماشای کشتی سنتی لوچو می‌نشینند.

شب یلدا؛ یلدا به معنی تولد مهر، تولد میترا

مردم استان مازندران شب اول زمستان را گت چله نام‌گذاری کرده‌اند. در این شب بنا بر سنت کهن خود همه اعضای خانواده در کنار هم جمع می‌شدند. در این شب هندوانه، ماست، میوه و تنقلات می‌خورند و شبی به‌یادماندنی را در کنار هم سپری می‌کنند. مردم محلی بر این عقیده هستند که خوردن ماست یا هندوانه سبب می‌شود که از سرمای زمستان در امان بمانند. ویژگی دیگر و جالب این شب، رفتن دختران دم بخت به خانه اهالی است. مردم این روستا معتقدند که دختران دم بخت در این شب صورت خود را پوشانده و به هفت خانه می‌روند و از آن‌ها طلب هدیه می‌کنند. اگر کسی صورت آن‌ها را نبیند و نشناسد حتما به آرزوی و نیت قلبی خود می‌رسند.

مراسم ورف چال (برف چال یعنی برف را در چاه ریختن)

Snow pit ceremony

یکی از مراسم‌های جالب که مختص زنان مازندران است، مراسم برف‌چال در روستای اسک در جاده هراز است. این مراسم در پایان فصل زمستان، زمانی که برف‌های زمستان در حال آب شدن هستند، یعنی از اوایل اردیبهشت‌ماه تا پانزدهم اردیبهشت‌ماه در یکی از روز‌های جمعه برگزار می‌شود. معمولا زمان برپایی این جشن توسط بزرگان اعلام و به همه افراد روستا اطلاع داده می‌شود.
این مراسم درواقع برای جلوگیری از کم‌آبی در فصل تابستان است. آن هنگام که فصل تابستان آغاز و کم‌آبی به اوج خود می‌رسید، دامداران در آن هنگام از برفی که در چاهی به نام ورف چاه ذخیره کرده ‌بودند، استفاده می‌کردند. در مراسم ورف چال مردان پس از میل صبحانه همراه با چای و غذای ظهر خود به سمت چاهی که در گذشته در دامنه کوه دماوند قرار داشت بانام ورف چال می‌رفتند.
در آن زمان نوبت به زنان روستا می‌رسید؛ آنان تمام امور و کارهای روستا را انجام می‌دادند. همه زنان در مساجد و برخی از مکان‌های عمومی روستا تجمع کرده و شروع به برپایی جشن عروس و داماد، شاه و وزیر بازی و... می‌کردند. این جشن و مراسم مختص زنان روستا بود. این چاه توسط سید حسن ولی، ایجاد شده که محل دفن او در روستای نیاک، مکانی برای زیارت روستاییان و عموم مردم بوده است.
پس از رسیدن به مکان دقیق این چاه، همه مردان در حد توان خود مقداری برف درون این چاه می‌ریختند تا چاه پر شود. بعد از پر شدن چاه از برف، در کنار هم چای و ناهاری صرف می‌کردند و نماز ظهر را به اقامه می‌ایستادند. در هنگام جشن، ورود هرگونه مرد به داخل روستا ممنوع است و اگر وارد روستا شوند زنان با چوب به استقبال آن‌ها رفته و آن‌ها را تنبیه می‌کنند. ولی پس از صرف ناهار همه مردان به روستا باز می‌گردند. این مراسم از دیرباز تابه‌حال در این روستا برگزار می‌شده است.

مراسم ماه محرم

یکی از مراسم‌های بسیار مهم در استان مازندران مراسم قبل و حین ماه محرم است. در استان مازندران تمامی شهرها قبل از فرارسیدن ماه محرم سیاه‌پوش می‌شوند. برپایی تکیه‌ها، دسته‌های سینه‌زنی و زنجیرزنی، اهدای نذورات خود و... در این ماه در شهرهای مازندران انجام می‌شود. مردم روستای نوا، شهرستان آمل سعی می‌کنند از روز اول تا روز هفتم محرم نذورات خود را پخش کنند. روز هفتم همه مردم به تماشای نخلی می‌نشینند که قرار است در روز هشتم در روستا بچرخانند.
مردم این روستا معتقدند که این نخل تابوت امام حسین (ع) است. در روز هشتم همه به دنبال نخل می‌روند و در همین حین روضه‌خوانی و سینه‌زنی انجام می‌شود. از روز هشتم تا دهم همراه با نخل‌گردانی شیر بین مردم پخش می‌شود و مردم به درب خانه‌هایی می‌روند که نذوراتی مانند شربت و خرما دارند.
برخی حیواناتی مانند گوسفند و یا گاو برای قربانی دارند که در این روز آن‌ها را قربانی می‌کنند؛ اما در شب دهم که شب شام غریبان است، همان‌طور که نخل در محله یا روستا چرخانده می‌شود مردم هم همراه با آن پابرهنه و یک شمع در دست به سمت امامزاده واقع در روستا می‌روند.

غذاهای بومی محلی مازندران

garlic pomegranate stew is a local food of Mazandaran

استان مازندران یکی از بهترین‌ مقصدها برای غذاهای بومی و محلی است. محال است شما به این استان و شهرهای آن سفر کنید و سری به رستوران‌های سنتی این استان نزنید! غذاهای خوشمزه این استان باعث می‌شود حتی با دیدن عکس آن‌ها در سایت‌ها و شبکه‌های اجتماعی دهانتان آب بیافتد. در ادامه به معرفی غذاهای بومی و محلی مازندران می‌پردازیم.

اردک شکم پر

اردک شکم پر یکی از غذاهای خوشمزه و خوش‌طعم مازندرانی است. درست کردن این غذا مهارت خاصی می‌خواهد یا به‌قول‌معروف قِلق مخصوص خود را دارد. باید برای پخت کامل آن صبر و حوصله داشته باشید چراکه این صبر پایان خوشایندی برایتان به همراه دارد. برای تهیه این غذا ابتدا شکم مرغ را خالی می‌کنند و پیاز، رب انار، رب گوجه، رب نارنج، ادویه و سبزی معطر درون شکم آن ریخته و می‌گذارند کامل پخته شود.

خورشت سیر انار

خورشتی ترش و خوشمزه که در آن پودر موسیر، پودر سیر، ادویه، انار، رب انار، گوشت مرغ، پیاز و به‌دلخواه روغن‌زیتون و زعفران یا گوشت بلدرچین می‌ریزند.

باقالا وابیج

باقلا مواد اصلی در پخت بسیاری از خوراک‌ها و پلوها است. یکی از این غذاهای خوشمزه که با باقلا درست می‌کنند، باقالا وابیج است. مواد غذایی که در این غذا استفاده می‌شود شامل: باقلا، شویدخشک، تخم‌مرغ، سیر، کره یا روغن، ادویه است و در صورت علاقه به آن دارچین اضافه کنید. شما می‌توانید این غذا را با برنج و زیتون‌پرورده میل کنید.
این غذاها تنها سه مورد از انبوه این خوشمزه‌ها است برای اینکه بیشتر در مورد این غذاها و طعم بی‌نظیر آن‌ها بدانید باید حتما به استان مازندران سفر کنید.

لباس محلی مازندران

Mazandaran local clothes

لباس‌های بومی محلی مردم استان مازندران علاوه بر زیبایی، دارای قدمت بسیاری است. پوشاک و لباس محلی زنان و مردان در این استان متفاوت هستند. لباس زنان از چند بخش تقسیم می‌شوند:

  • شلیته یا چرخی شلوار که دامنی منحصربه‌فرد متشکل از چندین نوار رنگی است.
  • سرپوش محلی یا چارقد که یک روسری چهارگوش با گل‌های بسیار و تزئینات جذاب بر روی آن است.
  • پاپوش شامل گالش و چاروق؛ گالش برای رفت‌وآمدهای ساده روزانه و چاروق کفش مشترک بین مردان و زنان است.
  • لباس مردان هم از چند بخش تشکیل می‌شود:
  • جومه یا جامه، پیراهن مخصوص مردانه، مناسب برای همه فصول.
  • شلوار یا پشمبال، شلوار سیاه یا آبی‌رنگ، در زمستان دارای الیاف متفاوت‌تر به نام چوقا است.
  • نیم‌تنه، پوششی به رنگ مشکی که در فصل زمستان بر روی پیراهن خود به تن می‌کنند.
  • سرپوش محلی یا کلاه نمدی که برای فصل زمستان بسیار کاربرد دارد.
  • پاپوش محلی یا چاروق، یکی از قدیمی‌ترین پاپوش‌ها، از جنس چرم که با بندهایی به دور پا بسته می‌شود.

معرفی اقوام مختلف در مازندران

different ethnic groups in Mazandaran

درواقع ساکنان اصلی و قدیمی قسمت غربی دریای خزر یا به‌اصطلاح گذشتگان دریای مازندران، کادوسیان بودند. در قسمت میانی دریای خزر اقوام آنریاک و در قسمت شرقی دریای خزر نیز اقوام مردویی و تپورها سکونت داشته‌اند. ایرانیان به تپورها، تپورستان و با آمدن اعراب به ایران آن‌ را طبرستان نام نهادند. یکی از تاریخ‌نگاران و جغرافی‌دانان یونانی به نام استرابون بر این عقیده است که تپَورها حدفاصل آماردها (آمل امروزی) و هیرکانیه (گرگان امروزی) زندگی می‌کردند؛ اما ازنظر خاورشناس روسی دیاکونف، تپورها در هیرکانیه (گرگان امروزی) سکونت داشته‌اند و زیر نظر و نفوذ هیرکانیان بوده‌اند. درواقع استان مازندران بخشی از همان تپورستان گفته‌شده به مرکزیت ساری است. این سه قومیت‌های اصلی و باستانی در کناره‌ی دریای خزر هستند.

ادبیات بومی مازندرانی

ادبیات بومی مازندران به دو بخش زبان و لهجه تقسیم می‌شود؛ که هرکدام را به‌طور مجزا شرح خواهیم داد:

زبان بومی

زبان مازندرانی، یکی از گویش‌ها و زبان‌های ایرانی است که زیرمجموعه گروه زبان‌های کناره‌ی دریای خزر به شمار می‌رود. درواقع این گروه زبان‌ها شامل: زازاکی، گورانی، تالشی، گیلکی، مازندرانی، تاتی، هرزندی و سمانی می‌شوند. این زبان‌ها قدمتی مربوط به عصر پهلوی و اشکانی دارند. در غرب مازندران افراد گویشور (افرادی که به یک‌زبان تکلم می‌کنند) زبان گیلکی، در جنوب گویشور زبان تاتی و در شرق و جنوب شرق گویشور زبان ترکمنی و فارسی هستند. این‌ها زبان‌های موجود در استان مازندران هستند.

لهجه

کارشناسان و متخصصان توانسته‌اند که دوازده لهجه در دوازده منطقه متفاوت استان مازندران را شناسایی کنند. این دوازده منطقه شامل:

  • منطقه کردکوی
  • منطقه بهشهر و نکا
  • منطقه ساری
  • منطقه قائم‌شهر
  • منطقه بابل
  • منطقه نور و نوشهر
  • چالوس و تنکابن شرقی
  • تنکابن مرکزی
  • منطقه علی‌آباد کتول
  • منطقه قصران باستانی
  • منطقه دماوند
  • آمل

بازی‌های بومی محلی مازندران

بازی‌های بومی و محلی استان مازندران دارای قدمت و با اصالت هستند. بازی‌هایی که سبب شادی و شادمانی اهالی استان و شهرهای مازندران می‌شود. در ادامه به شرح برخی از این بازی‌ها می‌پردازیم:

چیلک مارکا

در این بازی بازیکنان در ابتدا به دو گروه تقسیم می‌شوند. برای انجام این بازی به یک‌تکه چوب (چیلک) و یک‌تکه چوب بزرگ(مارکا) نیاز است. سپس گودالی کوچک کنده و چوب چیلک یا همان چوب کوچک را روی گودال قرار می‌دهند و با چوب مارکا یعنی چوب بزرگ زیر آن می‌زنند. چوب هر یکی از بازیکنان این بازی مسافت طولانی‌تری را طی کند، آن تیم برنده این بازی شناخته می‌شود. بازنده باید به برندگان کولی بدهد.

آغوزکا یا گردو بازی

در بازی آغوزکا وسیله اصلی برای انجام بازی گردو است. گردو‌ها را دوبه‌دو روی‌هم قرار می‌دهند. سپس با یک گردوی بزرگ‌تر که به آن کُل یا تیره می‌گویند به سمت این گردوها پرتاب می‌کنند. اگر این گردوها با گردوی کل یا تیره یک بازیکن بریزد، فعلا برنده بازی این بازیکن است. در ادامه باید بازیکنان دیگر سعی کنند که با گردوی خود به گردوی کل یا تیره نفر اول زده تا برنده این بازی شوند. اگر کسی نتواند که به‌کل یا تیره نفر اول بزند، نفر اول صاحب همه گردوها می‌شود.

ریسمان‌بازی

رسیمان بازی یکی از بازی‌های هیجان‌انگیز استان مازندران به شمار می‌رود. این بازی درواقع بازی و نمایش سنتی است. این نمایش معمولا در مراسم‌های عروسی انجام می‌شود. در ریسمان‌بازی یک نفر به‌عنوان بندباز که روی سرخود سینی گذاشته روی ریسمانی راه می‌رود. فرد بندباز، گاه با دوچرخه از روی طناب عبور می‌کند. نفر دیگری هم در پایین به نام شیطانک، با حرکات نمایشی و خنده‌دار مردم را سرگرم می‌کند. در پایان نمایش شیطانک در بین مردم رفته، سپس از مردم و صاحب‌خانه نیز پول یا شیرینی می‌گیرد.

کشتی لوچو

Lucho wrestling; traditional sport of Mazandaran

کشتی لوچو از دیگر بازی و مسابقات سرگرمی دیگر در استان مازندران است. این کشتی معمولا در مراسمات عروسی، اعیاد مذهبی یا ملی و یا در هنگام برداشت شالی که هنگام پایان کار و درواقع استراحت روستاییان است انجام می‌شود. در مسابقه کشتی لوچو دو نفر از افراد ماهر و قهار در این کشتی به‌عنوان داور و ناظر بر مسابقه انتخاب می‌شوند. قوانین این مسابقه به این صورت است که ضربه‌زدن به سر حریف، گرفتن انگشتان دست، چنگ یا ضربه‌زدن به کتف و گوش خطا محسوب می‌شود. کشتی گیران دو هفته باهم مسابقه می‌دهند و در آخر هرکس که بتواند همه حریفان را شکست دهد برنده این مسابقه می‌شود. در تمام مدت مسابقه کشتی لوچو ساز و دهل نواخته می‌شود که این سبب شور و هیجان بین تماشاچیان و بازیکنان می‌شود. جایزه برنده یک راس گاو است که توسط اهالی خریداری می‌شود.

سوغات و صنایع‌دستی مازنداران

Mazandaran handicraft mat weaving

استان مازندران، یکی از غنی‌ترین و قدیمی‌ترین سوغات‌ و صنایع‌دستی را داراست. برخی از این سوغات و خوراکی‌ها شامل موارد زیر هستند:

  • سوهان کنجدی یا پشت زیک؛ این شیرینی خوش‌طعم یکی از شیرینی‌های خوشمزه و قدیمی استان مازندران است که نام سنتی آن پشت زیک است. برخی افراد به این شیرینی سوهان کنجدی هم می‌گویند.
  • قماق مازندران؛ یکی دیگر از شیرینی‌های استان مازندران، شیرینی قماق است. این شیرینی به دلیل اینکه فاقد شکر و هرگونه مواد قندی است مناسب برای افراد دیابتی است.
  • صنایع‌دستی استان مازندران هم شامل: حصیربافی، صنایع چوبی، جاجیم‌بافی، قالی‌بافی، گلیم‌بافی و... است. سوغات و صنایع‌دستی استان مازندران در نوع خود بی‌نظیر است و در این مقال نمی‌گنجد.

فرهنگ، آداب‌ورسوم در هر منطقه‌ای خصوصاً در مازندران دارای اصالت است. سعی کنیم که این اصالت را در استان و شهر خود حفظ کنیم. حتی اگر کمرنگ شده است، سعی کنیم که پاک نشود.


نوشته های مشابه
  • فرهنگ بومی افغانستان

    فرهنگ بومی افغانستان شامل جشن‌ها، موسیقی محلی، پوشش، سوغات و صنایع دستی و غذاهای محلی افغانستان است که می‌تواند تصویر واقعی این کشور را بهتر از هر چیزی برای شما نمایان کند.

  • فرهنگ بومی شیراز

    هویت یک منطقه رابطه مستقیمی با فرهنگ بومی آن دارد. هنگامی‌که سخن از فرهنگ بومی یک منطقه می‌شود در واقع هویت ساکنان آن منطقه به تصویر کشیده می‌شود. فرهنگ بومی شیراز از دیرباز تا کنون زبان‌زد خاص و عام بوده است، شهری با اصالت که فرهنگی اصیل دارد.

  • روز سپندارمذگان؛ هرآنچه در ارتباط با روز عشق ایرانی باید بدانید، اینجاست

    اگر عاشق گاه‌شماری‌های ایرانی هستید و به مراسم‌ها و یادبودهای تاریخ کهن ایرانی اهمیت می‌دهید، این کادر را به هیچ عنوان از ندهید، زیرا روز سپندارمذگان، روز زن و زمین یا همان روز عشق ایرانی امروزه بسیار نادیده گرفته شده و با ورود فرهنگ جشن روز ولنتاین به خودی خود این روز ارزشمند و پراهمیت که غنی از فرهنگ کهن ایرانی است، از مراسم‌های ایرانی حذف و به خاطرات سپرده شده‌است.